Motivatie; de zelfdeterminatietheorie in de praktijk

Motivatie is de zin om iets te doen; veel zin, weinig zin, geen zin. Zin hebben om iets te doen kan komen door verschillende redenen, bijvoorbeeld: vanwege een geldbeloning die ermee gemoeid is of om beter te worden. Dit zijn twee voorbeelden van motivatie die binnen de zelfdeterminatietheorie beschreven worden, de een als extrinsieke en de ander als intrinsieke motivatie.

De zelfdeterminatietheorie is een theorie die in de psychologie eigenlijk geen theorie meer is, maar een wetmatigheid. Dit is zo vaak onderzocht en bevestigd dat we er inmiddels wel vanuit kunnen gaan dat dit echt is hoe de mens in elkaar zit.

Een extrinsiek gemotiveerd persoon doet iets vanwege de beloning of om een straf te ontlopen. Een intrinsiek gemotiveerd persoon doet iets omdat hij/zij daar plezier of voldoening uithaalt; de taak is de beloning (Ryan & Deci, 2000).

Afbeelding 1. Schematisch overzicht van de verschillende vormen van motivatie zoals beschreven in de zelfdeterminatietheorie van Deci & Ryan (2000). Illustratie van Vaes (2023).

Amotivatie

Het eerste onderdeel van motivatie zoals beschreven vanuit de zelfdeterminatietheorie is amotivatie. Amotivatie is een situatie waar er geen sprake is van motivatie, door bijvoorbeeld afwezigheid van wil of het gevoel hebben niet in staat te zijn om iets te doen.

Een praktisch voorbeeld van amotivatie is het verhaal van tennisser Nick Kyrgios. Kyrgios geldt als een van de grootste natuurtalenten van het moderne tennis, ware het niet dat hij meermaals duidelijk gemaakt heeft helemaal niet van tennis te houden. Deze motivatieproblemen zorgen ervoor dat hij niet structureel binnen de top vijf beste tennissers op aarde valt, ondanks het verslaan van (ex)wereldtoppers als Nadal en Djokivic.

Extrinsieke motivatie

Extrinsieke motivatie komt in vier vormen:

1. Iets doen omdat je iets moet doen (externe druk); door straf of beloning gestuurd gedrag.
   1. Floyd Mayweather, bekend als een van de beste boksers ooit, heeft openlijk toegegeven te boksen vanwege de gigantische beloning die ermee gemoeid gaat. Dit leverde hem dan ook de bijnaam ‘Money Mayweather’ op. Ook zei Benoit Assou-Ekotto (voormaling Kameroens profvoetballer) ooit dat hij een groot passie heeft voor voetbal maar dat hij enkel in Engeland is gaan voetballen omdat het zijn werk is. ‘Ik ken niemand en spreek de taal niet. Ja, dan ben ik hier enkel voor een baan. En een goede ook.’
2. Door druk van binnenuit (interne druk); om bepaalde gevoelens te vermijden, zoals die van schuld of het nastreven van eigenwaarde.
   1. Ireen Wüst heeft ooit in een interview gezegd dat zij periodes heeft gehad waarin zij schaatste om haar status te behouden en de mensen in haar omgeving niet teleur te stellen. Of stel dat je als jong kind merkt wat je ouders opofferen om ervoor te zorgen dat jij bij de training en wedstrijden kan zijn. Dat je door deze behandeling meer aandacht krijgt dan je broertje of zusje. Dan kan je je bezwaard gaan voelen en het hierdoor lastig vinden om aan te geven dat je minder plezier haalt uit je sport.
3. Motivatie gestuurd vanuit persoonlijk belang (persoonlijke zinvolheid); Sporten omdat je het nut hiervan inziet maar het dus niet per se altijd even leuk vindt.
   1. LeBron James geeft vaak aan dat hij zich realiseert wat voor rolmodel functie hij bekleedt. Eliud Kipchoge, wereldrecordhouder op de marathon met een bizarre tijd van 2:01:09, gebruikt zijn sport ook om discipline en levenslessen uit te dragen. Dit doet hij door bijvoorbeeld onder slechte weeromstandigheden te gaan trainen, denk hierbij aan kou of hitte.
4. Motivatie omdat het gedrag bij je past (passie); de meest autonome vorm van extrinsieke motivatie.
   1. Wanneer sporten volledig past binnen de normen en waarden van de persoon. Bijvoorbeeld wanneer het past binnen je levensstijl. Serena Williams, een van de beste vrouwelijke tennisspeelster ooit, sprak zich uitgebreid uit over gelijkheid. Dit is wie zij is en waar zij voor staat. Daarnaast quote diezelfde Kipchoge van eerder de geweldige quote ‘No human is limited’. Dit schept het vermoeden dat hij hardlopen gebruikt als onderdeel van zijn identiteit en als manier om te laten zien hoe hij in het leven staat.

Zoals je je misschien al realiseert na het lezen van deze voorbeelden voelen de eerste twee als motivatie vanuit vermijden en de laatste twee meer als motivatie om iets te verkrijgen.

Intrinsieke motivatie

Ook al voelt autonome motivatie (extrinsieke motivatie #4 uit de vorige alinea) heel eigen en van binnenuit, het valt onder extrinsieke motivatie. Intrinsieke motivatie is pas wanneer iemand sport omdat diegene er plezier en voldoening uit haalt. Dan komt de drive om te sporten helemaal uit de sporter zelf, los van dingen als een beloning of druk van buitenaf. De taak is de beloning.

Zwemmer Michael Phelps gaf te genieten van het trainingsproces, gedetailleerd bezig zijn met het verbeteren van zijn techniek en het zoeken/verleggen van zijn grenzen. In eigen woorden beschrijft hij hoe intrinsiek gemotiveerd hij is.

Intrinsiek gemotiveerde sporters leren makkelijker, presteren beter en hebben een betere mentale gezondheid (Sheehan, 2018). Beloningen helpen bijvoorbeeld bij het behalen van doelen op korte termijn. Hoewel deze extrinsieke vorm van motivatie voor resultaten kan zorgen, is de kans op burn-out klachten op de lange termijn groter en haken extrinsiek gemotiveerde sporters eerder af (Holmberg, 2013). Dus heeft het hebben van een intrinsieke motivatie de voorkeur om succesvol te worden over extrinsiek.

Een sporter die puur en alleen sport vanuit intrinsieke motivatie handelt, bestaat niet. Denk aan jeugd; zij vinden een groot deel van hun sociale leven terug op het sportveld. Of een professioneel atleet, die moet ook sporten omdat hij/zij geld moet verdienen. Je kan natuurlijk extrinsieke motivatie (bijvoorbeeld een beloning) gematigd gebruiken als middel voor het aanwakkeren van intrinsieke motivatie. Het uitvoeren van een taak waar in eerste instantie een beloning voor gegeven wordt kan leiden tot positieve ervaringen. Dit kan ervoor zorgen dat de taak zelf interessanter wordt!

Intrinsieke motivatie vergroten

Volgens de zelfdeterminatietheorie hebben mensen drie basisbehoeften als het gaat over motivatie:

1. Competentie; een gevoel van bekwaamheid, in staat om je doelen te bereiken
2. Autonomie; een gevoel van vrijheid en controle over je keuzes en je gedrag
3. Verbondenheid; het gevoel van het hebben van een relatie met anderen of het deel uitmaken van een groter geheel

Als er aan alle drie de basisbehoeften – autonomie, competentie en verbondenheid – wordt voldaan, zal volgens de zelfdeterminatietheorie intrinsieke motivatie toenemen. Hoe zorg je ervoor dat er aan deze drie basisbehoeften wordt voldaan?

Competentie

Het gevoel van competentie kan je versterken door succes te ervaren. Succeservaringen krijg je bijvoorbeeld door het behalen van doelen. Je kan lange en korte termijn doelen stellen. Korte termijn doelen zijn doorgaans makkelijker behaalbare doelen dan lange termijn doelen. Ze helpen je succeservaringen te hebben en zullen daardoor een positieve invloed hebben op je motivatie. Vergeet hierom zeker niet om, naast lange termijn doelen als het worden van een professioneel atleet, korte termijn doelen te stellen (Gollwitzer, 1999)! Je kan bijvoorbeeld wekelijks je succeservaringen opschrijven. Dit zal het gevoel van competentie voeden.

Als ouder of coach kan je het gevoel van competentie van een sporter vergroten door bijvoorbeeld specifieke en constructieve feedback te geven. Zeg dus na een wedstrijd niet ‘Dat was een mooie goal!’, zeg: ‘Doordat jij zo hard en gericht kan schieten, kon die keeper die bal nooit houden.’ Ten tweede, geef feedback volgens het top-tip model; benoem zowel goeie punten (tops) als aspecten waarop een sporter zich kan verbeteren (tip). Je wordt immers geen betere atleet door je altijd maar te focussen op datgeen wat beter moet. Let er wel op dat je je als ouder hierin niet verliest. Beperk je liever tot dingen die goed gingen en ga over op het geven van advies als je kind hierom vraagt.

Autonomie

Een sporter met autonomie heeft zelf de regie in handen. Deze persoon wordt niet gedwongen te sporten of te trainen. Daarbij heeft diegene ook een bepaalde mate van inspraak op wat diegene doet tijdens bijvoorbeeld training. De mate van autonomie wordt al aangetast wanneer een supporter langs de zijlijn aanwijzing geeft aan de sporter. Uit onderzoek blijkt dat kinderen betrokkenheid en aanmoediging kunnen waarderen, maar dat te veel bemoeienis averechts werkt (Danioni et al., 2017). Probeer er dus op te letten dat wat je roept vanaf de zijkant positief is en zich beperkt tot kreten als ‘goed gedaan’ om er zo voor te zorgen dat de sporter zoveel mogelijk autonomie ervaart. Voorkom dat je inhoudelijke aanwijzingen, bijvoorbeeld ‘Druk zetten!’, roept vanaf de zijkant!

Verbondenheid

Verbondenheid; de verbinding met je coach, vrienden/vriendinnen, je ouders. Dat begint bijvoorbeeld al met dat de trainer je naam weet. Als trainer kan je ervoor zorgen dat je op de hoogte bent van het privéleven van je sporter en activiteiten buiten de sport organiseren. Het gevoel van verbondenheid zal groeien bij een coach die op de hoogte is van wat er speelt in het leven van zijn sporter. Als ouder kan je ervoor zorgen dat je weet wat er speelt binnen het veld bijvoorbeeld.

Samenvatting

De zelfdeterminatietheorie is het theoretische raamwerk van motivatie. Deze stelt bijvoorbeeld dat intrinsieke motivatie een ontstaat wanneer je aan de drie basisbehoeften voldoet; competentie, autonomie en verbondenheid. Laat sporters haalbare doelen stellen en benadruk vooruitgang (competentie). Geef keuzes, zoals zelf een oefening of rol in de training laten kiezen (autonomie). Toon persoonlijke aandacht door te vragen hoe het met iemand gaat of samen een succesmoment te vieren (verbondenheid). Met zulke kleine acties bouw je een omgeving waarin sporters met plezier en toewijding blijven trainen.

Bronvermelding

Danioni, F., Barni, D., & Rosnati, R. (2017). Transmitting Sport Values: The Importance of Parental Involvement in Children’s Sport Activity. Europe’s Journal of Psychology, 13(1), 75-92. https://doi.org/10.5964/ejop.v13i1.1265

Deci, E.  L., & Ryan,  R. M. (2000). Self-determination  theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and  well-being.  American  Psychologist,  55(1),  68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68

Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493-503. Https://doi.org/10.1037/0003-066x.54.7.493

Holmberg, P. M., & Sheridan, D. A. (2013). Self-Determined Motivation as a Predictor of Burnout Among College Athletes. The Sport Psychologist, 27(2), 177-187. https://doi.org/10.1123/tsp.27.2.177

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. The American psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037//0003-066x.55.1.68

Sheehan, R. B., Herring, M. P., & Campbell, M. J. (2018). Associations Between Motivation and Mental Health in Sport: A Test of the Hierarchical Model of Intrinsic and Extrinsic Motivation. Frontiers in psychology, 9, 707. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00707

Vaes, R. (2023, 16 januari). Wat is motivatie? – Motivatie. Motivatie. Https://www.motivatiemotorvoordetoekomst.be/het-abc-van-motivatie/wat-is-motivatie/

 

 

Vond je dit een leuk artikel? Start dan nu hieronder met onze gratis cursus: ‘Introductie tot Emotionele Intelligentie’.